ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟY 1821 ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΑΝΑΔYΣΗΣ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟY ΦΙΛΕΛΕYΘΕΡΙΣΜΟY ΣΤΗΝ ΕYΡΩΠΗ
Ι. Σκοπός του Κεφαλαίου
Το κεφάλαιο εξετάζει:
• Τις μεταβολές στους κόλπους του ελληνισμού από τα μέσα του 18ου αιώνα
• Τις επαναστάσεις 1820-1821 στην Ευρώπη
• Την ελληνική επανάσταση στο πολιτικό πλαίσιο της εποχής
• Την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης (αρχικά στις Ηγεμονίες)
• Τα στρατιωτικά γεγονότα στον νότιο ελλαδικό χώρο
• Τις πρώτες απόπειρες συγκρότησης κρατικών θεσμών από τους Έλληνες
• Τις σχέσεις των επαναστατημένων Ελλήνων με την Ευρώπη
• Τις εξελίξεις έως την αναγνώριση της ελληνικής ανεξαρτησίας
• Τα ευρωπαϊκά επαναστατικά κινήματα του 1830 και του 1848
--------------------------------------------------------------------------------
ΙΙ. ΕΝΟΤΗΤΑ 5: Ο ελληνισμός από τα μέσα του 18ου αι. έως τις αρχές του 19ου αι.
Α. Οικονομικοί και κοινωνικοί μετασχηματισμοί
1. Ανάπτυξη Εμπορίου και Ναυτιλίας:
◦ Η επέκταση του ευρωπαϊκού εμπορίου ενίσχυσε τις συναλλαγές με την Οθωμανική αυτοκρατορία
◦ Έλληνες, Εβραίοι και Αρμένιοι διακρίθηκαν στο εμπόριο και τη ναυτιλία, καθώς οι Τούρκοι ασχολούνταν παραδοσιακά με τον κρατικό τομέα
◦ Οι Έλληνες καραβοκύρηδες (πλοιοκτήτες) εκμεταλλεύτηκαν τη ρωσοτουρκική Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) για ελεύθερη κίνηση με ρωσική σημαία
◦ Επωφελήθηκαν επίσης από την περιορισμένη παρουσία αγγλικών και γαλλικών πλοίων λόγω των ναπολεόντειων πολέμων, αποκτώντας έλεγχο σημαντικού μέρους του εμπορίου
◦ Πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη, τα Ιωάννινα, η Σμύρνη και η Χίος έγιναν σημαντικά εμπορικά κέντρα με πρωταγωνιστική ελληνική παρουσία
◦ Ενισχύθηκαν οι ελληνικές παροικίες
◦ Τα ελληνικά ήταν η γλώσσα του εμπορίου στα Βαλκάνια για έναν αιώνα μετά το 1750
2. Κοινωνικές Ομάδες:
◦ Ορθόδοξη Εκκλησία: Αναγνωριζόταν από τους Οθωμανούς ως η ηγεσία όλων των υπόδουλων χριστιανών. Εναντιωνόταν στις διαφωτιστικές ιδέες, φοβούμενη την επανάσταση . Ωστόσο ορισμένοι κληρικοί υιοθέτησαν διαφωτιστικές αντιλήψεις (π.χ. Μεθόδιος Ανθρακίτης, Ευγένιος Βούλγαρης)
◦ Φαναριώτες: Έλληνες από αρχοντικές οικογένειες του Φαναρίου Σπούδαζαν στη Δύση και σταδιοδρομούσαν στην οθωμανική διοίκηση . Κατέλαβαν υψηλές θέσεις, διοριζόμενοι τον 18ο αιώνα ως ηγεμόνες στις αυτόνομες παραδουνάβιες ηγεμονίες (Μολδαβία, Βλαχία), θέσεις που έχασαν με την Επανάσταση του 1821
◦ Προεστοί: Διοικούσαν τις ελληνορθόδοξες κοινότητες, συγκέντρωναν φόρους και τους απέδιδαν στην οθωμανική διοίκηση. Είχαν πολιτική εμπειρία, μεγάλες περιουσίες και τοπική πολιτική επιρροή
◦ Έμποροι και Καραβοκύρηδες: Βελτίωναν την οικονομική τους κατάσταση . Πολλοί έμποροι των παροικιών έδειχναν ενδιαφέρον για τη διάδοση νεοτερικών ιδεών, ιδρύοντας σχολεία, τυπώνοντας βιβλία και χορηγώντας υποτροφίες.
◦ Αγρότες: Ξεπερνούσαν το 80% του πληθυσμού . Καλλιεργούσαν κτήματα κρατικά ή ιδιωτικά (τσιφλίκια), συνήθως Τούρκων. Η ζωή τους ήταν δύσκολη
◦ Κλέφτες: Αγρότες που κατέφευγαν στα βουνά, επιδιδόμενοι στη ληστεία για επιβίωση .Υποστηρίζονταν από αγροτικούς πληθυσμούς και υμνούνταν ως πρότυπα ανυπότακτης στάσης στα κλέφτικα δημοτικά τραγούδια
◦ Αρματολοί: Ένοπλα σώματα οργανωμένα από την οθωμανική διοίκηση για την τήρηση της τάξης. Συχνά, κλέφτες γίνονταν αρματολοί και το αντίστροφο
◦ Άλλοι: Οι απασχολούμενοι στο εμπόριο και οι ναύτες αυξάνονταν με την ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας
Β. Κινήματα εναντίον της οθωμανικής κυριαρχίας
- Στροφή στη Ρωσία: Στις αρχές του 18ου αιώνα, οι Έλληνες ζήτησαν βοήθεια από τη Ρωσία, λόγω κοινών συμφερόντων και ομοδοξίας
• Τα Ορλοφικά (1770): Επανάσταση στην Πελοπόννησο με ρωσική υποκίνηση .Καταπνίγηκε λόγω ανεπαρκούς κινητοποίησης των Ελλήνων και μικρού αριθμού ρωσικών πλοίων
• Λάμπρος Κατσώνης: Ηρωική προσπάθεια ξεσηκωμού των νησιών του Αιγαίου, με παρόμοια ανεπιτυχή κατάληξη
• Σουλιώτες: Συγκρούστηκαν με τον Αλή πασά των Ιωαννίνων, αναγκάστηκαν όμως να εγκαταλείψουν το Σούλι το 1803
Γ. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός
1. Προέλευση και Διάδοση:
◦ Ξεκίνησε από τις παροικίες, φέρνοντας τον ελληνισμό σε επαφή με τις ιδέες του Διαφωτισμού
◦ Οι έμποροι και οι ταξιδιώτες Έλληνες έγιναν φορείς διάδοσης των ιδεών στον ελλαδικό χώρα
◦ Καλλιεργήθηκε η αντίληψη ότι η λογική μπορεί να εξηγήσει και να αλλάξει τον κόσμο
◦ Το κίνημα αυτό αποσκοπούσε στην ιδεολογική προετοιμασία του αγώνα για την ελευθερία, συνδέοντας την εκπαίδευση με την ελευθερία Αναπτύχθηκε κυρίως στις παροικίες και σε μεγάλα εμπορικά κέντρα (Σμύρνη, Ιωάννινα, Χίος)
2. Θέσεις των Υποστηρικτών
◦ Θαυμασμός για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, συνδεόμενος με την ελευθερί
◦ Η εκπαίδευση πρέπει να βασίζεται στις θετικές επιστήμες
◦ Η διδασκαλία να γίνεται στη λαϊκή γλώσσα
◦ Η εκπαίδευση να υπηρετεί την προοπτική του αγώνα για ελευθερία
3. Αντίθετες Θέσεις:
◦ Ορισμένοι συντηρητικοί λόγιοι, συνδεδεμένοι με την εκκλησία, απέρριπταν τις διαφωτιστικές ιδέες
◦ Πίστευαν ότι η εκπαίδευση έπρεπε να βασίζεται σε εκκλησιαστικά κείμενα, να περιορίζεται στη θρησκευτική παράδοση και να γίνεται σε αρχαΐζουσα γλώσσα
Δ. Σημαντικές Μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού
1. Ρήγας Βελεστινλής (1757-1798):
◦ Πρότεινε τη δημιουργία μιας «Ελληνικής Δημοκρατίας» (μέσω της Νέας Πολιτικής Διοικήσεως), έντονα επηρεασμένης από τις ριζοσπαστικές ιδέες των Γάλλων Ιακωβίνων
◦ Η δημοκρατία θα αντικαθιστούσε την Οθωμανική αυτοκρατορία σε όλη τη Βαλκανική
◦ Θα εξασφάλιζε ισονομία και ισοπολιτεία στους κατοίκους της
◦ Στα Φυσικά Δίκαια περιλάμβανε την ισότητα, την ελευθερία, την ασφάλεια της ζωής και την ιδιοκτησία. Όλοι οι άνθρωποι, Χριστιανοί και Τούρκοι, είναι ίσοι
◦ Προδόθηκε και πλήρωσε με τη ζωή του την προσπάθεια εφαρμογής των σχεδίων του
◦ Ο Ανώνυμος συγγραφέας της Ελληνικής Νομαρχίας (1806) εμπνεύστηκε από τον Ρήγα, υποστηρίζοντας ότι οι Έλληνες πρέπει να αγωνιστούν μόνοι τους για την ελευθερία
2. Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833):
◦ Υποστηρικτής των φιλελεύθερων ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης
◦ Θεωρούσε ότι η μόρφωση προηγείται της απόκτησης της ελευθερίας
◦ Διαφωνούσε με τον εξαρχαϊσμό, αλλά δεν δεχόταν αυτούσια τη δημοτική γλώσσα, πιστεύοντας ότι έπρεπε να αφαιρεθούν λαϊκές και ξένες λέξεις
3. Άλλοι Σημαντικοί Διαφωτιστές:
◦ Ιώσηπος Μοισιόδακας και Δημήτριος Καταρτζής (θερμοί υπερασπιστές της λαϊκής γλώσσας)
◦ Κωνσταντίνος Κούμας (υποστηρικτής νέων μεθόδων διδασκαλίας)
◦ Θεόφιλος Καΐρης (οπαδός των φιλελεύθερων ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης)
Ακολουθούν ερωτήσεις κλειστού τύπου: