ΟΔΗΓΟΣ ΜΕΛΕΤΗΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ (PDF)

Χημεία Α΄ Λυκείου — Μάθημα Χ9

Ενότητα 2.3: Γενικά για το Χημικό Δεσμό • Παράγοντες Χημικής Συμπεριφοράς • Είδη Δεσμών (Ιοντικός & Ομοιοπολικός)
💡 Σημείωμα Αυτομελέτης

Τα άτομα συνδέονται μεταξύ τους για να αποκτήσουν σταθερή ηλεκτρονιακή δομή (δομή ευγενούς αερίου με 8 e⁻ στην εξωτερική στιβάδα ή 2 e⁻ για τη στιβάδα K), μειώνοντας την ενέργειά τους.

1. Παράγοντες που Καθορίζουν τη Χημική Συμπεριφορά
ΟΜΑΔΕΣ ➔ Αριθμός e⁻ Εξωτερικής Στιβάδας (1 έως 8) 1η (IA) (1 e⁻) 2η (IIA) (2 e⁻) 13η (IIIA) (3 e⁻) 14η (IVA) (4 e⁻) 15η (VA) (5 e⁻) 16η (VIA) (6 e⁻) 17η (VIIA) (7 e⁻) 18η (VIIIA) (8 e⁻*) 1η (K) 2η (K,L) 3η (K,L,M) 4η (K..N) 1 H 2 He 3 Li 4 Be 5 B 6 C 7 N 8 O 9 F 10 Ne 11 Na 12 Mg Στοιχεία Μετάπτωσης (Ομάδες 3-12) 13 Al 14 Si 15 P 16 S 17 Cl 18 Ar 19 K 20 Ca Μέταλλα / Αλκάλια Αμέταλλα Αλογόνα (17η) Ευγενή Αέρια (18η) ▲ ΑΎΞΗΣΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ (Μεγαλύτερη στιβάδα • Ευκολότερη αποβολή e⁻) ▲ ΑΎΞΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΑΡΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΑΜΕΤΑΛΛΑ) (Μικρότερη στιβάδα • Πιο κοντά στον πυρήνα • Μεγαλύτερη έλξη) ΑΎΞΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΑΡΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΑΜΕΤΑΛΛΑ) ➔ (Λιγότερα e⁻ για συμπλήρωση στιβάδας) ◀ ΑΎΞΗΣΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ (Λιγότερα e⁻ στην εξωτερική στιβάδα)
2. Σύγκριση Ειδών Χημικού Δεσμού
Ιοντικός (Ηλεκτροστατικός) Δεσμός

• Σχηματίζεται μεταξύ Μετάλλου και Αμετάλλου.

• Περιλαμβάνει μεταφορά ηλεκτρονίων (το μέταλλο χάνει e⁻ ➔ κατιόν, το αμέταλλο παίρνει e⁻ ➔ ανιόν).

• Συγκράτηση με ηλεκτροστατικές δυνάμεις Coulomb.

Na + Cl ➔ Na⁺ + Cl⁻ ➔ NaCl

Ομοιοπολικός Δεσμός

• Σχηματίζεται μεταξύ Αμετάλλων.

• Περιλαμβάνει αμοιβαία προσφορά (κοινοκτημοσύνη) ηλεκτρονίων.

• Σχηματίζονται κοινά ζεύγη ηλεκτρονίων.

H· + ·Cl ➔ H:Cl (HCl)

Μηχανισμός Ιοντικού Δεσμού: Na (1 e⁻) + Cl (7 e⁻) ➔ Na⁺ + Cl⁻ ➔ NaCl
ΠΡΙΝ (Μεμονωμένα Άτομα) Na K(2) L(8) M(1) + Cl K(2) L(8) M(7) Μεταφορά 1 e⁻ ΜΕΤΑ (Ιοντικός Κρύσταλλος NaCl) Na⁺ [2, 8]⁺ Cl⁻ [2, 8, 8]⁻ (Οκτάδα) Έλξη Coulomb
Μηχανισμός Ομοιοπολικού Δεσμού: H (1 e⁻) + Cl (7 e⁻) ➔ H:Cl (Κοινό Ζεύγος)
ΠΡΙΝ (Άτομα) H + Cl ΜΕΤΑ (Μόριο HCl) H Cl Κοινό Ζεύγος Συντακτικός Τύπος: H — Cl
3. Διακρίσεις Ομοιοπολικού Δεσμού
Τύπος Δεσμού Περιγραφή Παραδείγματα
Μη Πολικός (Όμοια Αμέταλλα) Το κοινό ζεύγος e⁻ μοιράζεται εξίσου ανάμεσα στα δύο άτομα. H₂, O₂, N₂, Cl₂
Πολικός (Διαφορετικά Αμέταλλα) Το κοινό ζεύγος e⁻ έλκεται περισσότερο από το πιο ηλεκτραρνητικό άτομο (μερική φόρτιση δ+/δ-). HCl, H₂O, NH₃
📝 Ασκήσεις για Μελέτη στο Σπίτι

ΘΕΜΑ Α: Ερωτήσεις Θεωρίας & Χαρακτηρισμού

  1. Χαρακτηρίστε τις προτάσεις ως Σωστές (Σ) ή Λανθασμένες (Λ):
    α) Ο ιοντικός δεσμός σχηματίζεται με κοινοκτημοσύνη ηλεκτρονίων.
    β) Τα μέταλλα έχουν την τάση να αποβάλλουν ηλεκτρόνια και να σχηματίζουν θετικά ιόντα (κατιόντα).
    γ) Ο δεσμός στο μόριο του H₂O είναι πολικός ομοιοπολικός.
  2. Επιλέξτε το είδος του δεσμού (Ιοντικός, Μη Πολικός Ομοιοπολικός, Πολικός Ομοιοπολικός):
    α) KF     β) Cl₂     γ) HBr     δ) MgO

ΘΕΜΑ Β: Μηχανισμοί Σχηματισμού Δεσμών

  1. Σχηματισμός Ιοντικού Δεσμού: Δίνονται τα στοιχεία 11Na και 9F.
    α) Γράψτε την ηλεκτρονιακή κατανομή των ατόμων τους.
    β) Εξηγήστε πώς σχηματίζεται ο ιοντικός δεσμός μεταξύ τους και γράψτε τον χημικό τύπο της ένωσης.
  2. Σχηματισμός Ομοιοπολικού Δεσμού: Δίνονται τα στοιχεία 1H και 17Cl.
    α) Γράψτε την ηλεκτρονιακή κατανομή των ατόμων τους.
    β) Εξηγήστε πώς σχηματίζεται ο ομοιοπολικός δεσμός στο μόριο του HCl.
  3. Πρόβλεψη Είδους Δεσμού: Δίνονται τα στοιχεία 12Mg, 8O, 1H.
    Ποιο είδος δεσμού σχηματίζεται μεταξύ:
    α) Mg και O;      β) H και O;
🔑 Αναλυτικές Λύσεις Ασκήσεων (Για Αυτοέλεγχο)
Λύση Θέματος Α

1. Σωστό / Λάθος:
• α) Λάθος. Ο ιοντικός δεσμός σχηματίζεται με μεταφορά ηλεκτρονίων.
• β) Σωστό. Τα μέταλλα έχουν 1-3 e⁻ στην εξωτερική στιβάδα και τα χάνουν εύκολα.
• γ) Σωστό. Σχηματίζεται μεταξύ διαφορετικών αμετάλλων (H και O).

2. Είδος Δεσμού:
• α) KF: Ιοντικός (Μέταλλο K + Αμέταλλο F).
• β) Cl₂: Μη Πολικός Ομοιοπολικός (Όμοια αμέταλλα).
• γ) HBr: Πολικός Ομοιοπολικός (Διαφορετικά αμέταλλα).
• δ) MgO: Ιοντικός (Μέταλλο Mg + Αμέταλλο O).

Λύση Θέματος Β

3. Σχηματισμός NaF:
• α) 11Na: K(2) L(8) M(1) | 9F: K(2) L(7).
• β) Το Na αποβάλλει 1 e⁻ ➔ Na⁺ [K(2) L(8)]. Το F προσλαμβάνει 1 e⁻ ➔ F⁻ [K(2) L(8)]. Τα εναντιώνυμα ιόντα Na⁺ και F⁻ έλκονται με ηλεκτροστατικές δυνάμεις Coulomb σχηματίζοντας την ιοντική ένωση NaF.

4. Σχηματισμός HCl:
• α) 1H: K(1) | 17Cl: K(2) L(8) M(7).
• β) Το H χρειάζεται 1 e⁻ (για δομή He) και το Cl 1 e⁻ (για δομή Ar). Προσφέρουν από 1 e⁻ και δημιουργούν 1 κοινό ζεύγος ηλεκτρονίων: H—Cl (Πολικός ομοιοπολικός δεσμός).

5. Πρόβλεψη Δεσμού:
• 12Mg: K(2) L(8) M(2) [Μέταλλο], 8O: K(2) L(6) [Αμέταλλο], 1H: K(1) [Αμέταλλο].
• α) Mg (μέταλλο) + O (αμέταλλο) ➔ Ιοντικός δεσμός.
• β) H (αμέταλλο) + O (αμέταλλο) ➔ Πολικός ομοιοπολικός δεσμός.