Μάθημα : ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ (Γ΄ ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕ.Λ.)

Γιατί διαβάζουμε λογοτεχνικά κείμενα; Γιατί αυτό μας χρειάζεται; Γιατί μας αρέσει, ενώ δεν φαίνεται να έχει καμιά πρακτική χρησιμότητα; Γιατί τα διδασκόμαστε στο σχολείο;
Στη γνώση μας για τον άνθρωπο, τον κόσμο και την ιστορία θέλουμε να πιστεύουμε ότι μας
οδηγεί η επιστήμη. Αυτό είναι αλήθεια, στον βαθμό που αποδεχόμαστε τη γνώση ως κάτι που
εξηγεί αντικειμενικά τον κόσμο. Αλλά ακόμη και αν αυτό ήταν απολύτως δυνατό, η ανθρώπινη
ιστορία έχει δείξει πως οι άνθρωποι δεν αρκούνται σε εξηγήσεις. Χρειάζονται και σημασίες.
Ζουν σ’ έναν κόσμο μέσα στον οποίο τα πράγματα δεν είναι μόνο αυτά που είναι, αλλά είναι
επίσης και αυτά που σημαίνουν. Τις σημασίες τις προσδίδουμε εμείς οι άνθρωποι στα πράγματα,
για να επικοινωνούμε μέσα από αυτά.
Οι χώροι που παράγουν σημασίες είναι πολλοί. Ανάμεσά τους, η φιλοσοφία, οι ιδεολογίες,
οι παραδόσεις, αλλά και οι «κυρίαρχοι» κάθε φορά «λόγοι», όπως ονομάζουμε τους λόγους εκείνους, τους διαφορετικούς σε κάθε ιστορική στιγμή και σε κάθε κοινωνικο-πολιτισμικό πλαίσιο,
που έχουν μεγάλη διάδοση και επιρροή. Οι χώροι αυτοί, καθένας με τη δική του γλώσσα αλλά
και με διαφορετικούς σκοπούς, υπερασπίζονται την εγκυρότητα των σημασιών τις οποίες αποδίδουν στην πραγματικότητα· πολλές φορές, όμως, τις αφήνουν ανοιχτές στον διάλογο.
Η λογοτεχνία, όπως κάθε τέχνη, είναι κι αυτή μια πρακτική σημασιοδότησης: δεν αναφέρεται, δηλαδή, στον άνθρωπο και τον κόσμο με τον ουδέτερο και αποστασιοποιημένο τρόπο της
επιστήμης· αλλά ούτε και προσδίδει σημασίες στον άνθρωπο και τον κόσμο με προκαθορισμένο
σκοπό και μονοσήμαντο τρόπο, όπως κάνουν άλλοι χώροι παραγωγής νοήματος. Η λογοτεχνία
είναι ένας συμβολικός τρόπος παραγωγής σημασιών. Δεν αναφέρεται απευθείας στην πραγματικότητα. Η δουλειά της δεν είναι να κομίζει έγκυρη γνώση σχετικά μ’ αυτήν, αλλά ούτε να της
αποδίδει τη μοναδική έγκυρη σημασία· είναι να πλάθει ιστορίες και ποιήματα που κάνουν τα
πράγματα να φαίνονται όπως θα μπορούσαν να είναι, και εμάς να αισθανόμαστε όπως θα μπορούσαμε να αισθανόμαστε.
Οι «πιθανές» αυτές σημασίες δεν μας επιβάλλονται· δεν απευθύνονται στη λογική μας μόνο·
δεν αποσκοπούν στο να μας πείσουν. Διαρρέουν στον εσωτερικό μας κόσμο σαν υπόγεια ρεύματα. Αυτό το πετυχαίνει η λογοτεχνία με τη γλώσσα, γλώσσα συμβολική και υπαινικτική, που
δίνει στην εμπειρία για τον κόσμο πρωτόγνωρες και ασυνήθιστες μορφές: άλλοτε πλημμυρίζοντάς μας με εικόνες και άλλοτε με μουσικές, μας κάνει να νιώσουμε μια συγκίνηση και να δούμε
όψεις του εαυτού μας και του κόσμου διαφορετικές.
Ανοίγοντας τη σκέψη και τη φαντασία μας σε πολλές πιθανότητες σημασιών, η λογοτεχνία
μάς καλεί σ’ έναν διάλογο. Αναρωτιόμαστε έκπληκτοι, στην αρχή, «μα τι συμβαίνει εδώ»; Ύστερα, κάτι μας σταματά, κάτι μας καλεί να το διερευνήσουμε καλύτερα, να διερωτηθούμε πώς και
γιατί μας συγκινεί ή μας προβληματίζει. Έτσι αρχίζει ο διάλογός μας μ’ αυτήν.

Αλλά και τα λογοτεχνικά κείμενα διαλέγονται μεταξύ τους· δεν είναι το καθένα κι ένας
κόσμος απομονωμένος από τους άλλους. Είναι κόσμοι ανοιχτοί που μπαινοβγαίνουν στους κόσμους των άλλων κειμένων. Πολλά κείμενα, είτε εμπρόθετα είτε τυχαία, συνδέονται με ένα νήμα
μέσα στο δίκτυο του κόσμου των σημασιών. Μοιάζουν με ανθρώπους που συνομιλούν μεταξύ
τους, όταν θέλουν να μοιραστούν την εμπειρία τους, όχι μόνο για να ανακουφιστούν, αλλά και
γιατί το βλέμμα του άλλου τους βοηθά να τη φωτίσουν διαφορετικά.
Δεν συνομιλούν, όμως, μόνο τα κείμενα μεταξύ τους, αλλά και εμείς μεταξύ μας γι’ αυτά. Ο
μοναχικός διάλογος μαζί τους μπορεί να μας αφήσει ανικανοποίητους. Αλλά, όταν ο διάλογος
επεκτείνεται και μεταξύ μας, με τους συμμαθητές μας και τον δάσκαλό μας, τότε η δυναμική της
ανάγνωσης αλλάζει. Όλοι βγάζουμε κι άλλα πράγματα από μέσα μας, ανάλογα με τον συνομιλητή
ή τους συνομιλητές μας. Οι απόψεις και οι ανταποκρίσεις των άλλων προκαλούν νέες διεργασίες.
Μας βοηθούν να βλέπουμε πιο ολιστικά. Κάνουν το βλέμμα μας να διασταυρώνεται και με εκείνο
του διπλανού μας· να μαθητεύει στην αναζήτηση και νέων οπτικών· να εμπλουτίζεται. Αλλά και κάτι παραπάνω: κάνουν τη σκέψη να συνθέτει τις φωνές που ακούστηκαν για τις σημασίες των
κειμένων και, έτσι, να γεννά καινούργια πράγματα. Τότε, έστω και λίγο, έχουμε αλλάξει· έχουμε
προχωρήσει πιο βαθιά στον «κήπο των συμβολικών σημασιών», μα και στην κατανόηση του
εαυτού μας και των άλλων. Βλέπουμε μια εικόνα του εαυτού μας διαφορετική. Τι σημαίνει διαφορετική; Σημαίνει να ακούμε τον εαυτό μας να μιλά, να διαλέγεται, να αφηγείται, να νιώθει, να
σκέφτεται.